नेपालको संविधानले नेपाललाई संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक शासन व्यवस्थामा रूपान्तरण गर्दै संघ, प्रदेश र स्थानीय तह गरी तीन तहको सरकारको व्यवस्था गरेको छ। संविधानले प्रदेशलाई आफ्नो अधिकार क्षेत्रभित्र भाषा, संस्कृति, कला, साहित्य तथा सामाजिक–सांस्कृतिक पहिचानको संरक्षण, संवर्द्धन र विकासका लागि आवश्यक नीति, कानून तथा संस्थागत संरचना निर्माण गर्ने आधार प्रदान गरेको छ। यही संवैधानिक व्यवस्था र गण्डकी प्रदेशको विशिष्ट भाषिक, साहित्यिक, कलात्मक तथा सांस्कृतिक विविधतालाई संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्ने उद्देश्यअनुरूप गण्डकी प्रज्ञा–प्रतिष्ठानको स्थापना गरिएको हो।

गण्डकी प्रज्ञा–प्रतिष्ठान गण्डकी प्रज्ञा–प्रतिष्ठान ऐन, २०७६ बमोजिम स्थापित प्रदेशस्तरीय प्राज्ञिक संस्था हो। प्रतिष्ठानले गण्डकी प्रदेशभित्रका भाषा, साहित्य, लोकसाहित्य, कला, संगीत, नाट्य, संस्कृति, दर्शन तथा समाजसँग सम्बन्धित विविध विषयको संरक्षण, संवर्द्धन, अध्ययन, अनुसन्धान तथा विकासका लागि प्राज्ञिक थलोका रूपमा कार्य गर्दछ।

गण्डकी प्रदेश प्राकृतिक, भाषिक, जातीय, धार्मिक तथा सांस्कृतिक विविधताले सम्पन्न प्रदेश हो। यहाँ विभिन्न जातजाति, समुदाय, भाषा, लिपि, लोकपरम्परा, लोककला, लोकसाहित्य, लोकसंगीत, नृत्य, संस्कार तथा सांस्कृतिक अभ्यासहरू विद्यमान छन्। यस्ता मौलिक सम्पदा र सिर्जनात्मक परम्पराको अभिलेखीकरण, अध्ययन, अनुसन्धान, संरक्षण तथा नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्नु प्रतिष्ठानको महत्वपूर्ण जिम्मेवारी हो। यसका साथै प्रदेशका स्रष्टा, कलाकार, साहित्यकार, अनुसन्धानकर्ता तथा संस्कृतिकर्मीलाई प्रोत्साहन गर्दै सिर्जना र प्राज्ञिक गतिविधिका लागि उपयुक्त वातावरण निर्माण गर्ने कार्यमा समेत प्रतिष्ठान केन्द्रित रहेको छ।

प्रतिष्ठानले भाषा तथा साहित्यको विकास, लोकसाहित्य र लोकसंस्कृतिको अध्ययन, कला तथा संगीतको प्रवर्द्धन, नाट्य तथा सिर्जनात्मक गतिविधिको विकास, सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण, अनुसन्धान तथा प्रकाशन, साहित्यिक तथा सांस्कृतिक कार्यक्रमको आयोजना र विभिन्न प्राज्ञिक संस्थाबीच सहकार्य एवं समन्वयलाई प्राथमिकतामा राख्दै आएको छ। गण्डकी प्रदेशका विभिन्न स्थानीय तहमा स्थापित प्रज्ञा–प्रतिष्ठान तथा साहित्य, कला र संस्कृतिसँग सम्बन्धित संस्थाहरूसँग सहकार्य र समन्वय गर्दै प्रदेशको प्राज्ञिक तथा सांस्कृतिक गतिविधिलाई थप व्यवस्थित र प्रभावकारी बनाउने प्रयाससमेत हुँदै आएको छ।

यस प्रतिष्ठानको मूल उद्देश्य गण्डकी प्रदेशको भाषा, साहित्य, कला, संगीत, नाट्य तथा संस्कृतिको संरक्षण, संवर्द्धन र विकास गर्दै मौलिक ज्ञान, सीप, परम्परा तथा सांस्कृतिक सम्पदाको खोज, अध्ययन र अनुसन्धानलाई संस्थागत गर्नु, स्रष्टा तथा प्रतिभालाई प्रोत्साहन गर्नु र प्रदेशको प्राज्ञिक तथा सांस्कृतिक पहिचानलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा स्थापित गर्नु हो।

यस प्रतिष्ठानले प्रदेशको विविधताभित्र रहेको एकता, मौलिकता र सांस्कृतिक पहिचानलाई सम्मान गर्दै सिर्जना, अनुसन्धान, विमर्श र ज्ञानको आदान–प्रदानका माध्यमबाट समृद्ध तथा समावेशी प्राज्ञिक वातावरण निर्माण गर्ने लक्ष्य राखेको छ। भाषा, साहित्य, कला र संस्कृतिको माध्यमबाट समाजको चेतना, सिर्जनशीलता र पहिचानलाई थप सुदृढ गर्दै गण्डकी प्रदेशको समग्र सांस्कृतिक विकासमा योगदान पुर्‍याउनु प्रतिष्ठानको दीर्घकालीन उद्देश्य हो।

प्रतिष्ठानका प्रमुख उद्देश्यहरू देहायबमोजिम रहेका छन्।

१. गण्डकी प्रदेशका विभिन्न भाषा, साहित्य, लोकसाहित्य, कला, संगीत, नाट्य तथा संस्कृतिको संरक्षण, संवर्द्धन र विकास गर्ने।

२. प्रदेशभित्र रहेका मौलिक लोककला, लोकसंस्कृति, लोकसंगीत, लोकनृत्य, परम्परा तथा सांस्कृतिक सम्पदाको अध्ययन, अनुसन्धान र अभिलेखीकरण गर्ने।

३. भाषा, साहित्य, कला तथा संस्कृतिका क्षेत्रमा खोज, अनुसन्धान, सिर्जना र प्राज्ञिक विमर्शलाई प्रोत्साहन गर्ने।

४. प्रदेशका स्रष्टा, कलाकार, साहित्यकार, अनुसन्धानकर्ता तथा संस्कृतिकर्मीको प्रतिभा पहिचान, सम्मान तथा प्रोत्साहन गर्ने।

५. विभिन्न जातजाति तथा समुदायका भाषा, लिपि, संस्कार, संस्कृति र मौलिक परम्पराको संरक्षण तथा पुस्तान्तरणमा योगदान पुर्‍याउने।

६. साहित्यिक, सांस्कृतिक तथा प्राज्ञिक गोष्ठी, सम्मेलन, महोत्सव, कार्यशाला तथा अन्तरक्रिया कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने।

७. अध्ययन तथा अनुसन्धानबाट प्राप्त ज्ञानलाई पुस्तक, पत्रपत्रिका, प्रतिवेदन तथा अन्य माध्यमबाट प्रकाशन र प्रसार गर्ने।

८. गण्डकी प्रदेशका स्थानीय तह तथा सम्बन्धित राष्ट्रिय एवं अन्तर्राष्ट्रिय संस्थासँग सहकार्य र समन्वय विस्तार गर्ने।

९. प्रदेशको कला, साहित्य तथा संस्कृतिलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा प्रवर्द्धन र परिचित गराउने।

१०. नयाँ पुस्तालाई प्रदेशको मौलिक भाषा, साहित्य, कला तथा संस्कृतिसँग जोड्दै सांस्कृतिक चेतना र सिर्जनशीलताको विकास गर्ने।